Voortschrijdende Inzichten

Verrassende onderwerpen | Nieuwe invalshoeken

De Nederlandse vlag: een schimmig verleden/4

Maart 2021 - Een bijdrage van Aemile Lalk, traditioneel zeil- en vlaggenmaker en onderzoeker bij de Bataviawerf in Lelystad

Over het ontstaan van de Nederlandse vlag

Over hoe en wanneer de oorspronkelijke oranje, wit en blauwvlag in gebruik is genomen bestaan geen duidelijke bronnen. Er bestaan over de oorsprong wel diverse theorieën, die voor het eerst door negentiende-eeuwse onderzoekers zijn beschreven. J.C.de Jonge, substituut archivaris van het rijk, 'Over de oorsprong van de Nederlandsche vlag (1831) en D.G. Muller, oud staats-generaal van de marine, 'De oorsprong der Nederlandsche vlag' (1862), zijn de bekendste gezaghebbende auteurs.

Zo beschreef Muller dat de kleuren rood, wit en blauw van de vlag werden teruggevonden op het wapen van Graaf Willem VI (1409-1410) uit het Beierse huis. Maar ook zou de afkomst Spaans kunnen zijn. De Jonge beschrijft daarnaast dat de vlag een Franse oorsprong zou hebben. Het meest voor de hand liggend lijkt de theorie dat de kleuren blauw en wit zijn ontleend aan de huiskleuren van de Prins van Oranje. Beide auteurs vermoedden dat er al van voor 1572 een rood, wit, blauwe en een oranje, wit, blauwe vlag heeft bestaan. Maar een bron noemen ze niet. Het oranje zou als eerbetoon zijn toegevoegd. Voor het eerst in juni 1572 zou, bij de inname van Gouda, door de geuzenleider Adriaan van Zwieten, over de Prinsenvlag geroepen zijn. Vervolgens zouden geuzen roepen: 'Vive le Prince' en 'vertonen vendelen Orangien, wit en blau.' Na deze datum worden de kleuren meermalen genoemd, onder meer in beschrijvingen van glorieuze intochten van de prins van Oranje. Het is niet onmogelijk dat de vlag daarvoor al bestond, maar op een anoniem portret van geuzenleider Lumey, ter ere van de inname van Den Briel, komt ze niet voor. Hierop staat wel een Zeeuws wapen afgebeeld en zwart-wit gestreepte vlaggen op schepen.

Vóór 1572 voerden de opstandelingen, vanaf 1567, groene en wit-groene vaandels, soms met zwart eraan toegevoegd. En zelfs werd wel de Spaanse vlag gevoerd, want men vocht nog niet tegen de Spaanse koning! Een hypothese van Jonker (1937) is dat de geuzen aanvankelijk de Zeeuwse vlag voerden, een rood, wit, blauwe vlag met het Zeeuwse wapen erin. Jonker meent dat deze rood, wit, blauwe vlag, maar dan zonder het wapen, al eerder als Vlaamse vlag op koopvaardijschepen werd gebruikt in de handel op Spanje! In de 'Dictionnaire De Marine' (Pierre Brunel, Amsterdam, 1702) staat deze vlag namelijk vermeld als een Spaanse koopvaardersvlag. Helaas bestaat daar geen bron over. Een vermelding dus die het mysterie over de oorsprong van onze vlag verder vergroot! De oudste vermelding over de oranje, wit, blauwe vlag citeert Huibert Griffoen in zijn 'Goudse herinneringen' (1822), over Adriaen van Swieten, dat bij het binnentrekken van Gouda: '[...] hij trok de stad binnen en dwong het stadsbestuur te kiezen voor de prins van Oranje van Gouda, op 15 juni (1572)' en 'Roupende daerna met luyder stemmen Vive le Prince D'orangien, vertoonende vendelen orangien wit ende blau.' Daarmee is het aannemelijk, dat de vlag in die kleuren al langer bestond. Maar bij de inname van Den Briel is de vlag nergens gemeld. Op een schilderij van Lumey is op een schild het wapen van Zeeland afgebeeld en de vlaggen op de schepen zwart gestreepte vlaggen.

De oudste afbeelding van een rood, wit, blauwe vlag is uit een album amicorum, van Jan van Hout (1575). Over een eenduidig besluit (resolutie) over de verandering van de oranje, witte en blauwe vlag in de rood, wit, blauwe vlag is eveneens geen duidelijke bron bekend. Bekend uit de aantekeningen van Lieuwe van Aitzema uit 1653, in zijn 'Saken van Staet en Oorlogh' is de druk van Engelse kant om de prinselijke kleur oranje niet meer te vertonen, uit vrees dat daardoor de vredesonderhandelingen met Engeland onder druk zouden komen te staan, lees: Engelse royalisten zouden in opstand kunnen komen tegen het bewind van Cromwell. Uit de stukken van de Staten-Generaal blijkt dat er een machtstijd aan vooraf ging. Dat ging om een eerder genomen besluit door de Staten-Generaal het oranje te behouden maar later in het register vervallen werd verklaard, hoogst waarschijnlijk onder druk van Holland, lees Amsterdam. Hoogstwaarschijnlijk zal Johan de Witt zijn invloed hebben laten gelden om de Prinsenvlag te vervangen door de statenvlag. Ook onder het zeevolk bestond daar oppositie tegen.

Nog meer verwarring: het Nederlandse volkslied

Geplaatst met vriendelijke toestemming van Aemile Lalk.