Voortschrijdende Inzichten

Verrassende onderwerpen | Nieuwe invalshoeken

Triumph des Willens

[Update 19 mei 2021] Nina Gladitz (1946-2021) maakte in 1982 (!) de documentaire 'Zeit des Zweigens und der Dunkelheit'. Deze werd in 2020 opnieuw uitgezonden op de onvolprezen zender ARTE. De documentaire behandelt het gebruik van Sinti-zigeuners uit kampen als figuranten voor de film 'Tiefland' van Leni Riefenstahl. Zij werden onder dwang en onder bedreiging van deportatie naar Auschwitz in de film ingezet. De film werd opgenomen tussen 1940 en 1944, maar was bij het einde van de Tweede Wereldoorlog nog niet voltooid. Riefenstahl regisseerde de fil en speelde ook de vrouwelijke hoofdrol. Adolf Hitler ondersteunde het filmproject met grote geldbedragen. Riefenstahl had na de oorlog ng jaren nodig om de film af te maken. In 1954 ging de film in première.

Het boek van Gladitz, dat in 2020 uitkwam onder de titel 'Lenie Riefenstahl. Karriere einer Täterin', schetst de lijdensweg die ze moest ondergaan nadat haar documentaire was vertoond. Het kwam zelfs tot een rechtzaak, aangespannen door Riefestahl. Gladitz won deze zaak. In het het boek komen ook uitgebreid de problemen van de filmmaker en fotograaf Willy Zielke (1902-1989) die op een schandelijke manier door Riefenstahl voor haar eigen glorie is misbruikt en die met steun van hoge nazi's in een psychiatrische inrichting is beland. Tot op de dag van vandaag zijn foto's van Zielke in omloop die onder de naam van Riefenstahl door het leven gaan.

Een boek om te omarmen. Het is onmogelijk om na lezing van dit goed gedocumenteerde boek te denken dat Riefenstahl een 'slachtoffer van de nazi's' was, zoals ze zelf te pas en te onpas debiteerde.
Nina Gladitz, 'Lenie Riefenstahl. Karriere einer Täterin', Orell Füsili Verlag Zürich, 432 pp., 2020. ISBN 978-3-280-05730-8, € 25,= (in Duitsland); € 27,95 (in Nederland). [Bedragen zonder verzendkosten] 

Maar weer eens over de Tweede Wereldoorlog en film gesproken: Leni Riefenstahl (1902-2003). Aanvankelijk actrice en danseres, maar later vooral beroemd (en nog weer later berucht) geworden als filmmaakster. Riefenstahl, geboren in 1902, begon haar carriëre als danseres en had daarin ook een bescheiden succes. Problemen met de knieën deden haar uitwijken naar de filmwereld waar ze aanvankelijk in zogeheten Alpenflms speelde. Deze Alpenfilms, een nu obsoleet genre, paarden dunne verhaallijnen aan een verheerlijking van het leven in de bergen. Heroïek, zuiverheid, onbedorvenheid, kracht en een zekere mystiek waren, naast de woeste, ongerepte natuur, de wezenskenmerken van deze films.

Sieg des GlaubensRiefenstahl leerde het vak van cineast bij de opnames van deze films kennen en waarderen. De doorbraak kwam toen ze zich met succes aan Hitler opdrong. Ze was naar eigen zeggen in de ban van Hitler geraakt toen ze in 1932 een rede van Hitler in het Sportpalast in Berlijn had bijgewoond. Ze beweerde later dat ze als 'door de bliksem was getroffen'. Het zou de opmaat voor een vruchtbare samenwerking blijken. De samenwerking nam een aanvang met een idee van de minister voor propaganda, Goebbels, die een 'Hitlerfilm' gemaakte wilde hebben. Dit mondde uit in een film over de partijdagen van de nationaalsocialistische partij in 1933 die gewoontegetrouw in Nürnberg werden gehouden. Deze partijdagen, de eerste na de machtsovername van 1933, markeerden de 'overwinning' van de nazipartij. De film, die met veel enthousiasme door Riefenstahl werd gemaakt, kreeg op suggestie van Hilter de naam 'Sieg des Glaubens'.

Dit was echter nog maar een aarzelend begin. Het jaar daarop maakte Riefenstahl namelijk nogmaals een film van de partijdagen; opnieuw met een titel die door Hitler was bedacht: 'Triumph des Willens'. Het was deze film waarmee Riefenstahl voorgoed haar roem vestigde. De film was in veel opzichten vernieuwend, maar bovenal was het een ongegeneerde propagandafilm, een verheerlijking van het nazigedachtengoed en vooral van de persoon van Hitler. De film beoogde niet alleen een legitimering van het nazibewind te geven, maar diende ook om de positie van Hitler als absoluut leider van Duitsland te ondersteunen. Ook nu nog is de beginscène van 'Triumph des Willens' bijna bedwelmend of zoals de historicus Kershaw schreef het is alsof 'de nieuwe god' uit de wolken neerdaalt. De beginscène toont vanuit een vliegtuig prachtige wolkenpartijen die - ook door de muziek - een bijna lieflijke sfeer oproepen. Het vliegtuig daalt, de wolken verdwijnen en er ontvouwt zich het panorama over de stad Nürnberg. Het is nog vroeg, maar er is al bedrijvigheid. Mensen zijn op weg, het is een dag vol verwachting, vlaggen met hakenkruizen zijn zichtbaar. Steeds meer marcherende mensen. Het vliegtuig landt en onder luid gejuich verschijnt Hitler, de verlosser, in de deuropening van het vliegtuig. Vervolgens duurt de film nog 50 minuten met veel parades, vlagvertoon, duistere en heroïsche symboliek, een door God gezonden leider en veel redevoeringen die met gejuich en 'Sieg Heil' worden ontvangen.

Triumph de WillensHet begin van de film 'Triumph des Willens'

Het ultieme hoogtepunt kwam voor Riefenstahl met de Olympische Spelen in Berlijn in 1936. Ze mocht met een ongelimiteerd budget de officiële film van de spelen maken. Het werden er uiteindelijk twee: Olympia. Fest der Völker en Olympia. Fest der Schönheit. Het is een opmerkelijke film waarin nieuwe filmtechnieken werden geïntroduceerd en die ook nu nog in een aantal opzichten bewondering afdwingt. Riefenstahl zou na de oorlog om haar films ernstig worden bekritiseerd. Ze verdedigde zich met de stellingname dat ze kunst had bedreven en dat ze wars was geweest van propaganda. Het zou haar de rest van haar lange leven - ze stierf in 2003 op 101-jarige leeftijd - blijven achtervolgen. Ze maakte later nog furore als fotograaf met haar reportages over de Afrikaanse Nuba's en als cineast met fraaie onderwaterfilms. Merkwaardig detail is nog dat de films van Riefenstahl jarenlang niet of slechts voor uitzonderlijk veel geld in het grijze circuit te koop. Sinds het DVD-tijdperk gaan echter ook deze films voor een habbekrats over de toonbank.