Het ontwerp
Het ontwerp van het suikerzakje is nog zo'n aardig onderwerp. We beginnen met de afmeting. De meest gebruikelijke maat is 5,0 x 7,8 cm; het formaat dat gebruikt werd door marktleider Van Oordt en door Pluijgers. Puttershoek hanteerde een iets kleiner formaat en de Friesch-Groningsche een iets groter. Waarom dit allemaal zo is en waar de maat 5,0 x 7,8 cm vandaan komt, was voor ons in eerste instantie een raadsel. We vroegen het na bij de suikerzakjesclub en bij Van Oordt. De club had geen antwoord, maar de reactie van Van Oordt deed ons veel deugd. Wil Lubeek, manager Algemene Zaken van Van Oordt: 'De afmeting van de oude suikerzakjes is afkomstig van de maat, die de verpakkingsmachine kon verwerken. Het is dus een toevallig ontstane maat, omdat de machine door de fabrikant zo gebouwd was.' Zo, toevallig ontstaan en daarna altijd zo gebleven! En mooi dat iemand het nog weet. Ook aardig is de toevoeging: 'Hetzelfde formaat voor de zakjes van Pluijgers is logisch. Pluijgers was een handelsfirma en liet zijn zakjes bij Van Oordt vervaardigen. Nadat de firma gestopt is, is de naam Pluijgers door Van Oordt overgenomen en als z.g. concurrent gebruikt.' Ja, zogenaamde concurrent!
En dan over het ontwerp. Een oppervlak van 35-40 cm2 is niet veel. Dus
het is een hele toer om er iets fatsoenlijks van te maken. In de begintijd
lukte dat nog vrij gemakkelijk: naam, adres, telefoonnummer. Er was zelfs
genoeg ruimte om de naam in een redelijk lettergrootte te zetten. Maar alras
kwam er de behoefte om meer op het zakje te zetten. Een afbeelding van de
horecagelegenheid of van het bedrijf. Ook meer stilistische versieringen
kwamen in zwang. En dan wordt het al snel woekeren met de ruimte. De ontwerper
besloot dan meestal maar om de lettergrootte te verkleinen. Daardoor verschuift
het accent van tekst naar beeld.
En wat staat er zoal voor soort tekst op een suikerzakje? Wij deden een,
overigens niet representatieve, steekproef. We kozen hiervoor een verzameling
suikerzakjes van de stad Utrecht. Totaal gaat het om 226 zakjes. In onze
steekproef gaf maar liefst 56% van de bedrijven geen enkele informatie over
adres en telefoonnummer. Merkwaardig zijn de bedrijven die wel een telefoonnummer
geven maar geen adres, zo'n 7%.
De meeste suikerzakjes uit onze steekproef hadden slechts één kleur: twee van de drie zakjes waren namelijk blauw. Veel minder vaak kwamen de kleuren rood en groen voor. Suikerzakjes in zwart en grijs kwamen nauwelijks voor. Deze kleurkeuzes hebben mogelijk met eenvoudige psychologische principes te maken. Blauw is een rustige, vertrouwenwekkende kleur. Suikerzakjes in meerkleurendruk kwamen in deze tijd ook niet zo veel voor. Productiekosten hebben bij dit laatste mogelijk een rol gespeeld. Bij het kleurengebruik moet wel een kanttekening gemaakt worden. Kijken we namelijk naar de suikerzakjes van Pluijgers dan kunnen we vaststellen dat de zakjes van deze fabrikant in meer dan 90% van de gevallen in rood zijn. Ongetwijfeld heeft de onderscheidbaarheid daarbij een rol gespeeld.
Meer dan 95% van de suikerzakjes heeft een kader. De meeste van deze zakjes
hebben een simpel lijnkader, maar ook versierende kaders komen voor. De
verzamelaars hebben ontdekt dat in het geval van zakjes van Van Oordt, het
type kadrering een hulpmiddel is bij de datering van suikerzakjes. Wij verdiepten
ons ook eens in deze wereld van de kaders met wonderlijke namen als halvemaantjes,
slangelijntjes en schakeltjesrandjes.
De ontwerpen van marktleider Van Oordt zijn over het algemeen niet zo bijzonder.
Wat concurrent Pluijgers presenteerde kon ons meer bekoren; vooral de variant
'Arabische rand' kon onze goedkeuring wegdragen. Over de Friech-Groningsche
zwijgen we, om de simpele reden dat we niet zouden weten wat we er zouden
moeten vertellen. We zijn al deze vormen van randversieringen niet gaan
tellen; dat heeft de Club van Suikerzakjesverzamelaars al grotendeels voor
ons gedaan. Wie dus de frequenties van voorkomen wil weten, kan daarover
informatie vinden op de website van de Club van Suikerzakjesverzamelaars
in Nederland.
En als er dan een afbeelding op het suikerzakje staat, wat staat er dan
op? Dat verbaasde ons eerlijk gezegd. Wij dachten vooral de buitenkant van
het etablissement of gebouw aan te treffen, dus datgene wat wij 'exterieur'
noemen. Maar dat betrof slechts 23% van de zakjes. De meeste daarentegen
werden gesierd met een logo of ander herkenningsteken (30%) of met een functionele
afbeelding (36%). Met dat laatste bedoelen we een afbeelding die iets te
maken heeft met het soort bedrijvigheid. Een voorbeeld is het suikerzakje
van een kapper die als afbeelding een fraai gekapt dameshoofd kiest.
Tot slot nog een opmerking over de positionering van tekst en een eventuele afbeelding. In 75% van de suikerzakjes is gekozen voor een veilige, maar daardoor vaak saaie oplossing: alles staat gecentreerd. Slechts één op de vier durft wat anders te proberen. Niet dat we daar veel mee opschieten. In het algemeen blijkt het daardoor meestal niet leuker, spannender of creatiever te zijn. Een gemiste kans?
