Foute kunst (of niet)
1. Socialistisch realisme in de Sovjet-Unie
Jaren dertig, 20ste eeuw: nieuwe kunst in de Soviet Unie
In de jaren dertig werd het socialistisch realisme de officiële kunstideologie
van de Sovjet-Unie; vooral door toedoen van de toenmalige partij-ideoloog
Andrei Zhdanov. Zo stelde hij dat socialistisch realisme 'een waarachtige,
historisch-concrete uitbeelding van de werkelijkheid in haar revolutionaire
ontwikkeling' beoogt. Het doel voor de kunstenaar is duidelijk: 'Het socialistisch
realisme vraagt van de kunstenaar een historische schildering van de revolutionaire
werkelijkheid … gecombineerd met de taak om de arbeiders in de geest van
de arbeiders op te voeden'.
Opvoeding van de massa
Een kunst die zich de opvoeding van de arbeidersmassa ten doel
stelt, moet natuurlijk voor die massa gemakkelijk te begrijpen zijn. Centraal
in de thematiek moest daarom de arbeider zelf staan: zijn leven, zijn klassenbewustzijn
zijn werk, zijn politieke leiders. Zijn geschiedenis en zijn vertrouwen
in de toekomst moesten heroïsch idealiserend worden uitgebeeld. Belangrijk
kenmerk van het socialistisch realisme is de eenzijdige verheffing van de
inhoud boven de vorm. Voor een rechtvaardiging werd tevens teruggegrepen
op Engels, die spreekt van het nut van 'tendentieuze kunst in het belang
van de arbeiders'. Ook in de geschriften van Lenin werden aangrijpingspunten
gevonden met als trefwoorden ideologische inhoud, klasse inhoud en partijbewustzijn.
U maakt ...
Opdrachten aan kunstenaar werden verstrekt door speciale comités
en behoefden de goedkeuring van politieke leiders. In het begin konden kunstenaars
keuzes maken uit lijsten van thema's waarbij tevens het aantal werken in
een thema was aangegeven. Al snel werd dit systeem vervangen door het geven
van specifieke opdrachten. Er werd daarmee steeds minder speelruimte gelaten
aan de vrijheid van de kunstenaars om al naar hun aard en opvatting hun
scheppend werk te doen. De praktijk werd dat kunstwerken door partijbureaucraten
schematiserend en etiketterend werden afgewezen of aanvaard.
De geschiedenis herschreven
Een belangrijke ontwikkeling was het opnieuw schrijven van de Russische
geschiedenis in de jaren dertig. De rol van Stalin werd daardoor geheel
anders dan in werkelijkheid was geschied. Het belangrijkste element was
wel de vermeende hechte relatie tussen Lenin en Stalin. In werkelijkheid
had Lenin de partij vlak voor zijn dood nog gewaarschuwd voor Stalin. Stalin
werd als een soort natuurlijke opvolger van Lenin voorgesteld, ook in intellectueel
opzicht. De kreet 'Stalin is de Lenin van vandaag' was een onderdeel van
de nieuwe geschiedschrijving. Stalin werd afgeschilderd als een vader, leraar,
inspirator en als een wijs en bescheiden man. Publicaties over het heroïsche
verleden van Stalin in de tijd voor de revolutie completeerden het beeld.
De jaren na de Tweede Wereldoorlog tot aan zijn dood in 1952 waren opnieuw
hoogtijdagen voor Stalin. De persoonsverheerlijking nam grote vormen aan.
Stalin kon naast al datgene wat hij in de dertiger jaren al voorstelde nu
ook nog gezien worden als de grote militaire leider. Hij had immers het
land naar de overwinning op de fascisten geleid.
Collectieve kunst
In deze periode dook ook de brigadekunst weer op: de brigade als
overwinning van de collectieve methode en de eliminatie van de persoonlijke
stijl. Kunstenaars werkten in collectieven aan schilderijen; schilderijen
van gigantische afmetingen die door de inzet van het collectief in luttele
maanden vervaardigd konden worden. Na de dood van Stalin nam het socialistisch
realisme in hevigheid af en kwam er weer meer ruimte voor experimenten.
Ook werden, in andere socialistische landen, nieuwe wegen bewandeld. Met
het verdwijnen van het communisme als staatsvorm verdween ook grotendeels
het socialistisch realisme. Alleen in Cuba leeft het nog in milde vorm voort.
Noord-Korea, dat een op stalinistische leest geschoeide ideologie heeft,
is nog het enige land waar het klassieke socialistisch realisme nog in ere
wordt gehouden.